सरकार ढल्छ तर कारण जनतालाई कहिल्यै बुझाइँदैन । नेपालमा सरकार बारम्बार फेरिन्छ तर फेरिएको कारण जनताले बुझ्दैनन् । “सहमति बिग्रियो” भन्ने बहाना बढी सुन्न पाइन्छ तर के नीति असफल भयो ? जनतालाई के फरक पर्यो ? यी प्रश्नहरू प्रायः बेवास्ता हुन्छन् ।
२. भ्रष्टाचारको बहस तर सुधारको योजना हुँदैन । सबै दल भ्रष्टाचारको विरोध गर्छन् । तर सत्ता पाएपछि उही प्रणाली, उही नियुक्ति संस्कार, उही मौनता । भ्रष्टाचारको नाम लिइन्छ तर संरचनागत सुधारको कुरा हुँदैन । कमन सेन्सको कमीले समस्या दोहोरिनु अनिवार्य जस्तै बनाउँछ । सुधार नआएपछि भ्रष्टाचार मात्र होइन राजनीतिक विश्वास पनि घट्छ ।
३. विकासका ठूला भाषण, तर आधारभूत सेवा अस्तव्यस्त नेताहरू प्रायः स्मार्ट सिटी, रेल र अन्तरिक्षसम्मको सपना देखाउँछन् तर वास्तविक जीवनमा विद्यालयको गुणस्तर कमजोर, अस्पतालमा औषधि छैन, स्थानीय सडक वर्षौँ अलपत्र छन् । कमन सेन्सको कमी स्पष्ट छ—घरको छानो चुहिँदा गगनचुम्बी भवनको सपना देख्नु अविवेकी हो ।
४. चुनावमा जनता सम्झिने, चुनावपछि बिर्सिने चुनाव नजिकिँदा नेता जनता सर्वोच्च हुन्छन् भन्ने देखाउँछन् तर चुनाव पछि जनता दर्शक बन्छन्, निर्णय बन्द कोठामा हुन्छ । कमन सेन्स नहुँदा लोकतन्त्र केवल चरणगत अनुभव मात्र हुन्छ, निरन्तर सक्रियता र जवाफदेहिता हराउँछ ।
५. असहमति = शत्रु नेपालको राजनीतिमा आलोचना वा फरक मत राख्दा विरोधी भनिन्छ, एजेन्डा बोकेको ठानिन्छ, देशद्रोहीजस्तो व्यवहार हुन्छ । कमन सेन्सको कमीले लोकतन्त्रमा असहमति खतरा होइन बलको रूपमा देखिन्छ । साँचो लोकतन्त्रमा असहमतिलाई सहन सक्नुपर्छ, तर यस अभ्यासमा नेताहरू असफल भएका छन् ।
६. पद छोड्न नजान्ने संस्कार असफल नेतृत्वले नैतिक जिम्मेवारी लिँदैन । “म होइन, परिस्थिति दोषी” भन्ने बहाना सामान्य बनाउँछ । कमन सेन्स नहुँदा, सुधारको बाटो बन्द हुन्छ ।
७. केन्द्रमा नीति होइन व्यक्तिको बहस हुन्छ । नेपालमा बहस प्रायः व्यक्तिपरक हुन्छ । कुन नेता आयो ? को गयो ? यस्तो छलफल बढी हुन्छ तर कुन नीति आयो ? यसले नागरिकलाई के फाइदा हुन्छ ? यी प्रश्न प्रायः हराउँछन् । राजनीति व्यक्ति केन्द्रित हुँदा लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ ।
नेपालका समस्या केवल नेता खराब भएर होइन साँचो कारण कमन सेन्स प्रयोग नगरी निर्णय गरिनु हो ।
कमन सेन्स भनेको सानो निर्णयमा पनि विवेक प्रयोग गर्नु, जनतालाई असर गर्ने निर्णय स्पष्ट पार्नु, असफलता स्वीकार्ने संस्कार राख्नु हो । कमन सेन्स प्रयोग गर्दा भ्रष्टाचार घट्छ, नीतिको प्रभावकारिता बढ्छ, लोकतन्त्र दीर्घकालीन टिकाउ हुन्छ, नागरिकको विश्वास मजबुत हुन्छ ।
